Γιατί ονειρευόμαστε και τι ξέρουμε πραγματικά για τα όνειρα

This post has already been read 9 times!

Κάθε βράδυ, για αρκετά λεπτά ή και ώρες, ζούμε εμπειρίες που δεν συμβαίνουν πουθενά εκτός από τον εγκέφαλό μας. Τα όνειρα απασχολούν τους ανθρώπους από την αρχαιότητα, όταν θεωρούνταν μηνύματα των θεών, και σήμερα η νευροεπιστήμη τα μελετά με απεικόνιση του εγκεφάλου. Παρά τις δεκαετίες έρευνας, η απάντηση στο «γιατί ονειρευόμαστε» παραμένει ανοιχτή. Τι έχει όμως τεκμηριωθεί και πού τελειώνουν οι βεβαιότητες;

Πότε και πώς ονειρευόμαστε

Τα πιο έντονα όνειρα συνδέονται με τον ύπνο REM (Rapid Eye Movement), όπου η εγκεφαλική δραστηριότητα αυξάνεται και το σώμα παραλύει προσωρινά. Η παράλυση αυτή προστατεύει τον ονειρευόμενο από το να «παίξει» τα όνειρά του. Η εικόνα όμως δεν είναι τόσο απλή. Η σύγχρονη έρευνα δείχνει ότι τα όνειρα μπορούν να εμφανιστούν και κατά την έλευση του ύπνου και στον NREM, ενώ και το REM μπορεί να συμβεί χωρίς όνειρα.

Τα όνειρα των δύο φάσεων διαφέρουν. Στο REM είναι πιο φανταστικά και έντονα, ενώ στον NREM τείνουν να είναι πιο συγκεκριμένα και καθημερινά. Επειδή το REM αυξάνεται όσο προχωρά η νύχτα, τα όνειρα που θυμόμαστε προέρχονται συνήθως από τις πρωινές ώρες. Οι έρευνες δείχνουν ότι περίπου το 80% των ανθρώπων θυμάται το όνειρό του αν ξυπνήσει μέσα στη φάση REM.

Οι τρεις βασικές θεωρίες

Οι επιστήμονες έχουν διατυπώσει πολλές εξηγήσεις. Τρεις συγκεντρώνουν τη μεγαλύτερη υποστήριξη: η εδραίωση της μνήμης, η συναισθηματική ρύθμιση και η προσομοίωση απειλών.

1. Εδραίωση της μνήμης

Ο ύπνος δίνει στον εγκέφαλο τη δυνατότητα να επεξεργαστεί τις πληροφορίες της ημέρας χωρίς την παρεμβολή νέων εξωτερικών ερεθισμάτων. Σύμφωνα με τη θεωρία, τα όνειρα είναι η ορατή πλευρά αυτής της διαδικασίας. Κάποιοι ερευνητές μιλούν για «την κορυφή του παγόβουνου» μιας επανάληψης μνημών που συμβαίνει στο βάθος. Υπέρ της θεωρίας συνηγορεί η παρατήρηση ότι οι άνθρωποι τείνουν να βελτιώνονται περισσότερο σε μια νέα δεξιότητα όταν την ονειρεύονται. Εξηγεί και γιατί τα όνειρα είναι συνήθως αποσπασματικά: συνήθως προβάλλεται ένα πρόσωπο, ένας χώρος ή μια εικόνα, και σπάνια ολόκληρο το σενάριο μιας εμπειρίας.

2. Συναισθηματική ρύθμιση

Στο REM ενεργοποιούνται η αμυγδαλή και ο ιππόκαμπος, περιοχές που συνδέονται με τα συναισθήματα και τη μνήμη. Μελέτες δείχνουν ότι το συναισθηματικό κέντρο του εγκεφάλου είναι πολύ ενεργό κατά τη διάρκεια ενός ονείρου, ενώ το λογικό κέντρο επιβραδύνεται. Γι’ αυτό νιώθουμε στον ύπνο έντονο φόβο ή χαρά για καταστάσεις που στον ξύπνιο θα μας φαίνονταν ασήμαντες. Σύμφωνα με τη θεωρία, ο εγκέφαλος «επεξεργάζεται» με αυτόν τον τρόπο φορτισμένες εμπειρίες.

3. Προσομοίωση απειλών

Η θεωρία αυτή υποστηρίζει ότι τα όνειρα λειτουργούν ως ασφαλές περιβάλλον εξάσκησης για επικίνδυνες καταστάσεις. Είναι η πιο αμφιλεγόμενη από τις τρεις και διαθέτει λιγότερα στοιχεία.

Πού διαφωνούν οι επιστήμονες

Η αξιοπιστία μιας θεωρίας εξαρτάται από το αν αντέχει στον έλεγχο. Στην περίπτωση της μνήμης, τα αποτελέσματα δεν είναι ξεκάθαρα. Μελέτες με βλάβες στον εγκέφαλο και με φάρμακα που καταστέλλουν προσωρινά το REM δείχνουν ότι ο ύπνος REM δεν φαίνεται απαραίτητος για τη μνήμη. Παραμένει επίσης ανοιχτό το ερώτημα της αιτιότητας: δεν έχει διευκρινιστεί αν τα όνειρα προκαλούν την εδραίωση της μνήμης ή αν συμβαίνει το αντίθετο.

Υπάρχουν και επιφυλάξεις από ερευνητές. Ένας επιστήμονας του Πανεπιστημίου του Ταρτού σημειώνει ότι η ιδέα πως τα όνειρα αντανακλούν την εδραίωση της μνήμης είναι ελκυστική, αλλά τονίζει ότι ακόμη δεν θα στοιχημάτιζε ότι ισχύει, αφού έχουμε πολλά να μάθουμε για τα όνειρα. Η επιστήμη κινείται έτσι στις μεγάλες ερωτήσεις: προτείνει εξηγήσεις, τις ελέγχει και τις διορθώνει.

Γιατί ξεχνάμε τα περισσότερα όνειρα

Τα περισσότερα όνειρα χάνονται μέσα σε λίγα λεπτά μετά το ξύπνημα. Η αιτία είναι νευροχημική και ανατομική. Κατά τον ύπνο μειώνονται οι νευροδιαβιβαστές που απαιτούνται για τη δημιουργία μνήμης, και ο ιππόκαμπος, που μετατρέπει την εμπειρία σε μακροπρόθεσμη μνήμη, είναι λιγότερο ενεργός στο REM. Το όνειρο εκτυλίσσεται, αλλά η καταγραφή του μένει ατελής.

Ένας συνηθισμένος μύθος

Συχνά πιστεύουμε ότι το στρες μας κάνει να ονειρευόμαστε περισσότερο. Σύμφωνα με τον καθηγητή ύπνου Jason Ellis του Northumbria University, δεν υπάρχουν στοιχεία ότι ονειρευόμαστε περισσότερο υπό στρες. Απλώς, επειδή ο ύπνος μας γίνεται πιο ελαφρύς και ξυπνάμε συχνότερα, θυμόμαστε περισσότερα όνειρα.

Συμπέρασμα

Γνωρίζουμε πότε εμφανίζονται τα όνειρα, ποιες περιοχές του εγκεφάλου εμπλέκονται και γιατί σχεδόν όλα ξεχνιούνται. Δεν γνωρίζουμε ακόμη ποιος είναι ο ακριβής ρόλος τους. Οι μέχρι τώρα ενδείξεις συγκλίνουν στη σύνδεση του ονείρου με τη μνήμη και τα συναισθήματα, αλλά η αιτιακή σχέση παραμένει ζητούμενο. Ένα πράγμα είναι σαφές: ο ποιοτικός, αδιάκοπος ύπνος προστατεύει τις φάσεις REM, και μαζί τους όποια λειτουργία επιτελούν τα όνειρα.

ultragreek.com