This post has already been read 10 times!
Στα τέλη του 6ου αιώνα π.Χ., στην Αθήνα, γεννήθηκε μια ιδέα που άλλαξε για πάντα την πολιτική ιστορία: ότι η εξουσία ανήκει στον δήμο, όχι σε βασιλείς, αριστοκράτες ή τυράννους. Οι μεταρρυθμίσεις του Κλεισθένη, το 508/507 π.Χ., έθεσαν τα θεμέλια της πρώτης συστηματικής δημοκρατίας στην ιστορία της ανθρωπότητας.
Σήμερα, 2.500 χρόνια μετά, η λέξη «δημοκρατία» κυριαρχεί στον παγκόσμιο πολιτικό λόγο. Αξίζει όμως να αναρωτηθούμε: πόσο μοιάζει πραγματικά η σύγχρονη αντιπροσωπευτική δημοκρατία με την αθηναϊκή εμπειρία που της έδωσε το όνομα; Και τι έχουμε, ίσως, χάσει στον δρόμο;
Πώς λειτουργούσε η αθηναϊκή δημοκρατία
Η αθηναϊκή δημοκρατία ήταν άμεση. Οι πολίτες δεν εξέλεγαν αντιπροσώπους να αποφασίζουν στη θέση τους αποφάσιζαν οι ίδιοι. Η Εκκλησία του Δήμου, το ανώτατο όργανο, συνεδρίαζε στην Πνύκα περίπου 40 φορές τον χρόνο. Κάθε πολίτης είχε δικαίωμα λόγου (ισηγορία) και ψήφιζε με ανάταση χεριού για πόλεμο, ειρήνη, νόμους και δαπάνες.
Η Βουλή των Πεντακοσίων, που προετοίμαζε την ημερήσια διάταξη, στελεχωνόταν με κλήρωση όχι εκλογή. Οι αρχαίοι Αθηναίοι θεωρούσαν την κλήρωση πιο δημοκρατική, γιατί απέτρεπε τη μόνιμη κυριαρχία των πλουσίων και των επιφανών. Ακόμη και τα δικαστήρια (Ηλιαία) αποτελούνταν από πολίτες επιλεγμένους με κλήρο, όχι από επαγγελματίες δικαστές. Από την εποχή του Περικλή, μάλιστα, καθιερώθηκε μισθός για όσους συμμετείχαν στη Βουλή και στα δικαστήρια, ώστε η συμμετοχή να μην είναι προνόμιο μόνο των εύπορων.
Η ιδιότητα του πολίτη, βέβαια, ήταν αυστηρά περιορισμένη ελεύθεροι άνδρες Αθηναίοι, με Αθηναίους γονείς και από τις δύο πλευρές. Γυναίκες, δούλοι και μέτοικοι αποκλείονταν, και στην πράξη συμμετείχε μόλις το 1020% του πληθυσμού της Αττικής. Παρά τους αποκλεισμούς αυτούς, η ισονομία, η ισηγορία και η παρρησία που απολάμβαναν οι πολίτες ήταν, για τα δεδομένα της εποχής, πρωτόγνωρες.
Τότε και τώρα: τι κερδίσαμε, τι χάσαμε
Η σύγχρονη δημοκρατία οφείλει πολλά στην Αθήνα τη λαϊκή κυριαρχία, την ισότητα απέναντι στον νόμο, τη λογοδοσία των αρχόντων. Σε ένα σημείο, μάλιστα, έχει προχωρήσει πολύ πιο πέρα: την καθολική ψήφο, ανεξαρτήτως φύλου, καταγωγής ή περιουσίας. Αυτό είναι πρόοδος που δεν πρέπει να υποτιμάται.
Ταυτόχρονα, όμως, η απόσταση ανάμεσα στη θεωρία και την πράξη έχει διευρυνθεί. Στην Αθήνα, η δημοκρατία ήταν καθημερινή πρακτική υποχρέωση και προνόμιο μαζί. Σήμερα, για τον μέσο πολίτη, περιορίζεται συνήθως σε μία ψήφο κάθε τέσσερα χρόνια. Ανάμεσα σε δύο εκλογές, η πραγματική συμμετοχή στη λήψη αποφάσεων είναι ελάχιστη έως ανύπαρκτη. Δεν είναι τυχαίο που αρκετοί μελετητές της πολιτικής επιστήμης περιγράφουν τα σημερινά συστήματα περισσότερο ως «εκλεγμένες ολιγαρχίες» παρά ως δημοκρατίες με τη στενή, αθηναϊκή έννοια του όρου μια παρατήρηση που θα φάνταζε ίσως απόλυτα λογική στους ίδιους τους αρχαίους Αθηναίους, για τους οποίους εκλογή σήμαινε, πρωτίστως, το προνόμιο των γνωστών και των εύπορων.
Οι αδυναμίες του σήμερα
Τρεις αδυναμίες ξεχωρίζουν, αν συγκρίνουμε με το αθηναϊκό πρότυπο:
Η απόσταση πολιτώνεξουσίας. Η επαγγελματοποίηση της πολιτικής δημιούργησε μια σχεδόν μόνιμη πολιτική τάξη κάτι που η κλήρωση και η συνεχής εναλλαγή αξιωματούχων στην Αθήνα απέτρεπαν συστηματικά. Η εξάρτηση από κομματική χρηματοδότηση και οργανωμένα συμφέροντα διευρύνει ακόμη περισσότερο αυτή την απόσταση.
Η συρρίκνωση της ουσιαστικής συμμετοχής. Η ψήφος κάθε τέσσερα χρόνια δεν είναι το ίδιο με την καθημερινή, άμεση συμμετοχή στην Πνύκα. Η πολιτική απάθεια που παρατηρείται σήμερα σε πολλές δημοκρατίες δεν είναι άσχετη με αυτή τη συρρίκνωση όταν ο πολίτης αισθάνεται ότι η φωνή του μετράει μόνο μία φορά κάθε τετραετία, η αποστασιοποίηση είναι αναμενόμενη.
Η υποβάθμιση της παρρησίας. Η ελεύθερη, ειλικρινής δημόσια συζήτηση ήταν θεμέλιο της αθηναϊκής δημοκρατίας. Σε μια εποχή πόλωσης και παραπληροφόρησης, ο δημόσιος διάλογος κινδυνεύει να γίνει περισσότερο αντιπαράθεση παρατάξεων παρά ουσιαστική αναζήτηση της αλήθειας.
Ένα μάθημα, όχι νοσταλγία
Η αθηναϊκή εμπειρία δεν είναι μουσειακό έκθεμα προσφέρει συγκεκριμένα εργαλεία για το σήμερα. Πειράματα με συμβούλια πολιτών, επιλεγμένα με κλήρο κατά το αθηναϊκό πρότυπο, έχουν ήδη δοκιμαστεί σε χώρες όπως ο Καναδάς, η Ιρλανδία και η Γαλλία, με στόχο να ανανεώσουν τη συζήτηση για κρίσιμα ζητήματα πέρα από τα στενά κομματικά συμφέροντα.
Οι ίδιοι οι Αθηναίοι, άλλωστε, γνώριζαν καλά πόσο εύθραυστο είναι το πολίτευμα αυτό το έχασαν προσωρινά δύο φορές τον 5ο αιώνα π.Χ. και οριστικά το 322 π.Χ. Η ιστορία τους υπενθυμίζει πως καμία δημοκρατία δεν είναι δεδομένη, και πως η ποιότητά της κρίνεται όχι από το όνομα, αλλά από το πόσο ουσιαστικά συμμετέχει πραγματικά ο πολίτης.
Το ζητούμενο δεν είναι να αντιγράψουμε την Αθήνα του 5ου αιώνα π.Χ. μια κοινωνία που, μην ξεχνάμε, βασιζόταν και στη δουλεία και στον αποκλεισμό των γυναικών. Είναι να αντλήσουμε από αυτήν το θάρρος να κάνουμε τη δική μας δημοκρατία λιγότερο τυπική και περισσότερο ουσιαστική. Η ιστορία ξεκίνησε στην Πνύκα. Το επόμενο κεφάλαιο γράφεται ακόμη και αυτή τη φορά, εξαρτάται κι από εμάς.
ultragreek.com
